Prévia do material em texto

Secretária de Educação Fundamental: 
Iara Glória Areias Prado 
Diretora de Política da Educação Fundamental: 
MaAmábileMansutti 
Coordenador-Geral de Apoio às Escolas Indígenas: 
Jean Paraízo Alves 
MEC/SEF/DPE 
Coordenação-Geral de Apoio às Escolas Indígenas 
Esplanada dos Ministérios Bloco L sala 721 
70047-900 - Brasília/DF 
Tel. (61)410 8630 e (61) 410 8997 
Fax: (61)410 9274 
e-mail: cgaei-sef@mec.gov.br 
Ficha catalográfica. 
Werigü arü ae / organização geral dos professores 
Ticuna bilíngües- Brasília : Ministério da Educação. 
2002. 
48 : il. 
1.Cultura Indígena 2. Pássaros. 
I. Título. 
CDU 316 (=081:81) 
mailto:cgaei-sef@mec.gov.br
Realização: 
Organização Geral dos Professores Ticuna Bilíngües-OGPTB 
Projeto Educação Ticuna - Programa Arte e Cultura 
Concepção, pesquisa e narração: Getúlio Nino Ataíde Ngupacü 
Ilustrações: 
Ramberth Tomás do Carmo (14 anos): páginas 09, 13, 15, 17, 21, 27, 29, 33, 39, 41, 45 e 47. 
Sandra do Carmo Ferreira (12 anos): páginas 11,19, 23, 25, 31, 37e 43. 
Equipe editorial: Getúlio Nino Ataíde, Reinaldo Otaviano do Carmo e Constantino Ramos Lopes 
Ilustrações da capa: Sandra do Carmo Ferreira e Ramberth Tomás do Carmo. 
1a. revisão da língua Ticuna: Reinaldo Otaviano do Carmo 
2a. revisão da língua Ticuna: Professores ticunas participantes da 16a. etapa do Curso de 
Formação de Professores Ticunas (fevereiro de 2002), com assessoria de Marília Facó Soares 
(lingüista - consultora do Projeto). 
Coordenação geral e projeto gráfico: Jussara Gomes Gruber 
Editoração Eletrônica: Eduardo R. Nogueira da Gama e Patrícia R. C. Nogueira da Gama 
Apoio ao Projeto Educação Ticuna/OGPTB: 
- Ministério da Educação-MEC/SEF/DPE/Coordenação-Geral de Apoio às Escolas Indígenas 
- Fundação Nacional do índio-FUNAI 
- Fundação Abrinq pelos Direitos da Criança - Programa Crer para Ver 
- Programa Regional de Apoio aos Povos Indígenas da Bacia do Amazonas-PRAIA/Fundo 
Internacional de Desenvolvimento Agrícola-FIDA/Corporação Andina de Fomento-CAF 
- Fundo para o Desenvolvimento dos Povos Indígenas da América Latina e Caribe/Banco 
Interamericano de Desenvolvimento/Fundo Francês de Cooperação Técnica para Serviços de 
Consultoria e Atividades de Capacitação 
- RainforestFoundation -Áustria 
Direitos autorais: Organização Geral dos Professores Ticuna Bilíngües-OGPTB 
1a. Edição- 2002 
Organização Geral dos, Professores Ticuna Bilíngües-OGPTB 
Caixa Postal 0023 
Benjamin Constant - AM 
CEP 69630-000 
ÍNDICE 
APRESENTAÇÃO 7 
MUTCHICUTÜ_ 9 
TITITCHICÜ 11 
TOÕ 13 
TCHORE 15 
ÕÊ 17 
TÜRICU 19 
UGUGA I DAUERUCÜ 21 
NGUGAI TCHENAWA 23 
PAIWERA 25 
TCHORATCHI 27 
COOPACUA 29 
CAURE 31 
TIMACURU 33 
PÜTIRI 35 
NHE'NÜ 37 
TA'U 39 
CUTCHARA 41 
COOU 43 
TCHUETANA 45 
ÃÜTCHI 47 
Nós gostamos de escutar os pássaros na mata. 
Neste livro vocês vão encontrar uma pequena história sobre cada um 
desses pássaros: mutchicutü, ti'titchicü, to'õ, tchore, õê, türicu, nguga i 
dauerucü, nguga i tchenawa, paiwera, tchoratchi, coopacua, caure, 
timacuru, pütiri, nhe'nü, ta'u, cutchara, coou, tchuetana e ãutchi. 
Fui lembrando dessas histórias enquanto ouvia um disco que traz o canto 
de muitos pássaros aqui do Amazonas. Achei bonito ficar escutando esses 
cantos. Então pensei: as crianças também vão gostar. 
Aí imaginei que seria bom fazer um livro com histórias pequenas, próprias 
para as crianças que estão começando na escrita da nossa língua. 
Nós, Ticunas, gostamos de escutar os pássaros na mata. Pelo canto, a 
gente vai descobrindo cada pássaro que anda por ali. Então a gente se 
lembra das histórias. 
Enquanto estou vivo, quero passar para as crianças as histórias que 
aprendi com meu pai e com meus avós. Quero que as crianças fiquem com 
esse saber e nunca esqueçam a nossa língua. Assim eu penso. 
Getúlio Nino Ataíde Ngupacü 
MUTCHICUTÜ 
Norü aa i nhaã weri rü guma Yo'i arü woweruga ni'T 
i nagu naa'ü. Yerü Yo'i nanaü ya wü'i ga woweru ga 
Matchiitchina'ã naca i Iüne. 
Natürü yeguma yema nataãgu ga guma norü woweru, 
rü mutchicutüü ni'ínha. 
Rü norü a' ya yima mutchicutü rü nhanagürü: 
- Mutchicutü, cutü, tchururu! 
norü = narü 
natüru = notürü 
TI'TITCHICÜ 
Ngeguma naa'gu i ti'titchicü rü nagamaã tabaiãtchi ya 
duüe. Tama name na nü'ü i ügau. Ngeguma nü'ü 
quiugagu i ngema ti'titchicü rü ta cuwe narüü, rü tatura 
rü tauacü tiinhã. 
Yuücügü rü ti'titchicügu naãmu norü maüã. 
T0'0 
Ngema to'õ rü iyaaegü erü iyataãêgü i ngeguma i 
yaeãtchitchaügu i ta'tü. Ngeguma rü Yewae ngi'ca 
inayarüyu i ta'tü arü nga'ütütchiuwa rü ngi'ca 
natchunagutanu i ngema to'õ, nagu iyarü wagüü rü 
ngema iyacu'cu ta'tü arü nga'ütütchiwa. Rü nhuica 
irütchaütaü tatügu. 
TCHORE 
Ngema tchore rü nameni i rü tchütacu rü nae'nagüü, 
rü yaüwama nanha. Numa rü nama'ü i nata'anacüwa 
i murem arü ngã'ünecüwa. Ngema tchore rü na'a ega 
ngeguma wüie ngema ngugu i nata'awa. 
Rü ngema nanaau tü'ü ni'Tcaü Yewaema'ã. 
Erü numa i tchore rü Yewae nata'a ni'ígü. 
Rü ngeguma tü'ü ya caügu rü nhanagürü i norü a': 
- Ngêngêngê, tuquetuque! - nanhaü i norü a'. 
ÕÊ 
Õê rü wü' i i weurüü ni ' i rü natü'ü arü aruü ni ' i . 
Natürü i'tü arü ngo'ruü ni ' i rü name'êtchi . 
I õê rü namaê i nainecü i bunecüwa. 
Nhuma rü nhaã i nguneügu rü tama nü'ü tadau, 
i nhaã wer i . Numa rü nhanagürü i norü ae: 
- Õê, õê, õê, õê! 
Ngemaca ni ' i i naêga i õê yiíü. 
TÜRICU 
Ngema norü aa ya yima türicu rü yaguma nü'ü taínü. 
Numa rü inaa i ngema nge'ta tori, i muüwa rü bawe rü 
ê'na airuwe i muüwa. 
Norü aa rü nhanagürü: 
- Daa ya tori, daa ya tori, daa ya tori. Türicu, türicu, 
nhõ! Nhaã i tori, nhaã i tori, nhaã i tori, nhõ! 
Nhanagürü erü toriü ni'ica'ü. 
Rü numa ya türicu rü maê i putchupetinüwa rü 
nata'apetchipenüwa, rü tatüpetchinüwa. 
NGUGA I DAUERUCÜ 
Ngema nguga i dauerucü, rü naí'macatü'üwa 
ni'i i namaü'ü i ngema dautchita i ta'uema nagu i 
ü'üwa. Rü ngeguma naa'gu rü marüma ai cunama 
nangaicama. 
Ngema irüaa rü nhanagürü: 
- Wemütcha ngõ, ngõ, ngõ! - ngigürügü. 
Ngemaca ni'i i aie'cü yiíü i ngema nguga erü aimaã 
tü'ü iyaca'ü. 
NGUGA I TCHENAWA 
Ngema naimarücü i icü i nguga. Rü nangema 
i ngiêga rü nguga i iTchenawa iyií o'igü nü'u i ugügu 
ga yema Tchenawa ga nucüma rü nacutchine ni'i. 
Rü ngema nguga rü iyae i Tchenawatchamüwa. 
Rü ngemaca ni'i inaagu iya Tchenawagarüü. 
Rü fee, fee, fee, nhaü. 
PAIWERA 
Paiwera rü nama'e i painünecüwa i tatüpetchinüwa, 
rü nata'apetchinüwa, rü natüpetchinüwa. 
Numa rü naturapara rü ngemaca irarüwa tama ni'iü. 
Ngeguma wü'ie ya nge'e ya tatcharaüe, rü ena 
tairaacügu rü tama name na'nü'ü tadauu i ngema weri 
i paiwera. 
Erü nawata turaeparaacu rü tautama itatchi erü tü'ü 
nanaãtcha. 
TCHORATCHI 
Yima tchoratchi ya a'ücü rü yiema naugu rü muneecü 
i Ecü. Erü numa rü yaüwama powaewa nau rü ngema i 
naya rü nguneü. 
Ya yima tchoratchi rü ye'ama dauügu ni'inha. 
Rü ngeguma ngeta nü'u nadagu na' tchoni ngo'ü rü 
ngema nayarüwa rü ngema norü aü rü namunee rü 
natchunee. 
Rü "tchoca, tchoca, tchoca, tchoca!" nhanagürü i naga 
ya yima tchoratchi. Rü nhuíca ni'icoyenaã. 
COOPACUA 
Barü ya yima coopacua ya popaya arü mu'ruü 
i icü. Ya yima waücü rü nhuíca de'cüracü. 
Rü ngeguma naa'gu rü i nayarütuãtchiü rü nhuíca i 
norü daaüü, rü name'êtchi i nanaa'ü ya coopacua. 
Ya yima barü rü naütchiã'üügü, nai ya manenegu ni'i 
na nugüãü. 
Ya yima wotchinerüü rü aatama, rü tchawü, 
rü uatchiwaruü i iünegu, rü yimatanügu ni'i inanuguãü 
ya yima barü ya coopacua. 
Rü norü ya yima barü ya coopacua rü nhanarü: 
- Butchururu tchenene! - nhaü i norü a'. 
CAURE 
Ya caure rü gu'ãma i yiemagü rü nu'ü tacuagü. 
Ya caure ya yima yatücü rü utüü nacua rü toi weriü 
ni'iyauga. Rü ngemaca name i na buau namaã i ü'üü, 
ya nae'tü, rü norü conü, rü norü o'ta, rü nhuãtchi 
natchiaümaã taya caure. 
Na ngemaacü ya buegü rü nümarüü na'cua tü'u 
ngemaüca. Nü'ü tacuaü i nataya mugüaneü, i pacara 
arü mu, rü napa arü mu, rü popera arü wümatügü, 
rü ugütae arü ü. Ngegumarüü meãma nüüta ta 
cuaüca i deagü nua tümaãewa ngemaü.TIMACURU 
Nucüma o'igü nü'ü i ugügügu i timacuru rü ngema 
nana daupawe'eu rü yema nanucuma guma 
Tutchuruü nanacanaãü rü ngemaca ni'i i 
nadaupawe'eü. 
Rü ngemaca niTya caure i taguutchima timacuruü 
nayaugaü erü tü'ü namuü. 
Ya timacuru rü nhatagürü caureü: 
- Ngegumata to'ü cuyaugagu, rü ta cu'ütata, tacana 
guma peru o'i ga Tutchuru ga tanacana cürüü ta cu'ü 
tacana - nhatagürü, nü'ü ya caure. 
Irü a' timacuru rü nhanagürü: 
- Tiwa, tiwa, tiwa, timacuru, timacuru - nhaü i norü a'. 
PÜTIRI 
Ngema pütiri rü ngunecü ni'í yaüü rü nhuica tchütacü. 
Numa rü painünecüwa ni'i i namae'ü, i nata'anacüwa. 
Ngema pütiri rü nügü naütücumü na inanugüãüca. 
Ngeguma rü ni'i aetanü rü ni ' icucumü porãcüma. 
Natürü ngeguma na'ãcügügu rü ya tchuegügu, rü i 
natcho'ü i na'acügü i gu'üma rü ni'i wegü naêma'ã. 
Ngema na'ãcü rü inarübaigü, rü paama nuina 
nabumü. 
0'igü nü'ü i ugügügu rü pütiri, rü Yewae nata'a ni'igü. 
NHE'NÜ 
Yima nhe'nü rü nü'uu name'êtchi nana a'ü, 
ega ngeguma tauemacü meemagu. 
Rü "nheê, nheê, nheê, nheê, nheê", nhanagürü 
i norü a'. 
Yima nhe'nü rü natchirü'üwa rü nata'apetchinüwa ni'i 
i namaêü. Nhuma rü marü tama nü'ü tadautchi i 
ngema weri erü ni'í gu'gü. Natürü yima na'patchi'i ya 
nhe'nü rü ta name i ü'üwa, nanamaã rü caiu. 
Norü aa ya yima nhenü i ngeguma tauemacü 
meemagu: 
- Meãü nheê, meãü nheê, meãü nheê. 
TA'U 
Yima daa rü ta'uütchi ni'i. Rü yima comüremücü rü 
ücü ni'i, rü nhuica natapaweecü. 
I na'patchi'i rü name i worecü, namaã ngiü i 
ütchipüne'ü. Ya yima ta'u rü ta nü'ü nangema i norü 
inü. Yerü o'igü nü'ü i ugügügu ga nucumautchima, 
rü guma ngowarutcha namaã ãünagu rü nü'ü nacua 
gana nangetaü ga yema yi'tacütchiüü ga üünetchiü rü 
yemawa naya aiyaa'ü ga guma ta'u. 
Yemaca nangewacaaü rüü ni'iga napatchii, rü 
ngemaca ni'i i nhuma i name patchii utchiü ya ta'ugü. 
Erü ngeguma na aaegu ya ta'u rü pucüü i naünü, 
rü nhanagürü i norü a': 
- Nhõ fü, fü, nhõ, fü, fü, nhõ, fü, fü, fü! - nhanagürü. 
CUTCHARA 
Rü cutchara rü natchirüügüwa ni'i inamaêü. 
Rü numa rü ni'i aegü i taunecügu, i ngeguma tori rü 
cupetchu i tchoõtchigügu i na'necüwa ya 
nutcharaügügu. 
Erü cutchara rü tori tcharau tchique'egu ni'i i ya uãü i 
nangema nanaaü. 
Rü ena tori tü'ü i nacu'ãtchi tawegüü na ita 
tchoõtchiuca. 
Nhanagürü i ngema norü ore i ngema cutchara. 
Rü nhanagürü norü aegü: 
- Cutchara, cutchara, cutchara! Cucu, cucu, cucu! 
Cutchara, cutchara, cutchara! Cucu, cucu, cucu! -
nhanagürü. 
coou 
Coou ga yema orewa nü'ü yau'gu rü o'i ga Ngutapa 
nama ga Maapanaü, i wegücü i yii i ngema. 
Rü nhuãtchi ma'ê tünana ãweücü, na Ngutapa 
ca'wegu tayatchiweuuca, na yemaacü tügü 
taütanü'üca. 
Ngema weri i coou rü ngeguma ngeta ya cucugu, 
rü tü'ü nadau ya duüe rü nhuguacü rü ena aiü, rü ena 
cowüü nadau rü ena tooma inaêüü inadaugü. 
Rü "cococouuuu! cococouuuu!" nhanagürü i norü ae 
rü nhuãtchi ni'i üemüu rü nhuíca i ngema coou rü 
ma'eramaã naãwemü rü ngemaca ma'ê nayadaigü 
weü i ngema coou. 
TCHUETANA 
Ngema nhaã weri rü nairaütchi rü name'êtchi. 
Rü numa rü narüme ni'i i ü'a'u, i ma'enecü tatüu. 
Ngema ngeta ta'uema i uüwa. Rü tchuetana rü 
tanaütchiã'ü i nai'tchacüü acügümaã rü meama narü 
wãcue. 
Natürü napeema i na'tchiãü rü ã'tapetchamüümaã, 
nanape'e i naümawa. 
Ngemaca nü'ü tamuü ega ngeguma tchuetana ngeta 
a'gu. Torü ngaicamana erü bemana ã'tape ngema 
naü'taü i ngema i naa'üwa. Rü nhanagürü i norü a': 
- Tuütchicu tchururu! Tuütchicu tchururu! Tuütchicu 
tchururu! 
Erü tuütchicurüü ngema naütau. Erü tchuetana rü 
ã'tape arü no'e ni'i igü. 
ÃUTCHI 
Ngema nhaã weri rü nana ãügaraü. Natürü tama 
aicüma ãü ni'i. Rü ãütchi rü bemana naê'ügü arü o'i 
ni'ita i naimacatüücüã. 
Erü nangema i tare naga. 
Ngeguma feneecüna napuragügu rü nhanagürü: 
- Yu, yu, yu! - nhanagürü. 
Ngeguma nhuguacü i numa ya ãütchi rü taaê'ãcü naa 
erü ta yima feneecü, rü ta nü'ü inayangau i naêügü, 
ngawü, rü nacü, rü tchigu, rü cowü. 
Ngeguma rü nhaãcü naa: 
- Tchürürüe! Tchürürüe! Tchürürüe! - nhanagürü. 
Comissão Nacional de Professores Indígenas 
MEC- Secretaria de Educação Fundamental 
Presidente: Iara Glória Areias Prado 
Suplente: Jean Paraízo Alves 
Região Norte 
Titular: Raimundo Leopardo Ferreira 
Suplente: Misael Amancio Kabá Munduruku 
Titular: Joaquim Paulo de Lima Kaxinawá 
Suplente: Elizabete dos Santos Pisa 
Titular: Aumerino Raposo da Silva 
Suplente: Waxiy Maluá Karajá 
Titular: Fausto da Silva Mandulão 
Suplente: Higino Pimentel Tenório 
Região Nordeste 
Titular: Sabino Koiame Krahô 
Suplente: Claudenildo Bento de Matos 
Titular: Jerry Adriane Santos de Jesus 
Suplente: lolanda dos Santos Mendonça 
Titular: José Agnaldo Gomes de Souza 
Suplente: Maria do Carmo do Nascimento 
Região Centro- Oeste 
Titular: Maria de Lourdes Cárceres Nelson 
Suplente: Valentim Pires 
Titular: Francisca Novantino Pinto de Ângelo 
Suplente: Paulo Henrique Martinho Nambíkuara 
Titular: Anésio Alfredo Pinto 
Suplente: Korotowi Taffarell 
Região Sul 
Titular: Pedro Alves de Assis 
Suplente: José Cuzugn Ndili 
Titular: Irani Miguel 
Suplente: Sauri Pafej Manoel Antônio 
Região Sudeste 
Titular: Alzenira Felipe Marques 
Suplente: Valmores Conceição da Silva 
Comissão de Análise de Projetos de Educação Escolar Indígena 
Titular: Elias Renato da Silva Januário 
Suplente: Gilvan Müller de Oliveira 
Titular: Isabelle Vidal Giannini 
Suplente: Antonella Maria Imperatriz Tassinari 
Titular: Ruth Maria Fonini Monserrat 
Suplente: Lucy Seki